Herbata w PRL – marki, smak i sposoby parzenia z dawnych lat

Herbata w PRL była czymś więcej niż zwykłym napojem. Dla jednych była codziennością w szklance z metalowym koszyczkiem, dla innych produktem zdobywanym „przy okazji”, z Pewexu, z paczki od rodziny albo z prywatnego przywozu. Nie zawsze była dobra, nie zawsze była świeża i nie zawsze przypominała to, co dziś nazywamy herbatą wysokiej jakości. Ale miała swoje miejsce w kuchni, w pracy, na imieninach i przy rodzinnym stole.

Czasy PRL, czyli Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, kojarzą się z niedoborami, kolejkami i ograniczonym wyborem. Dotyczyło to także produktów spożywczych. Herbata w PRL bywała trudno dostępna, a jej jakość zależała od dostaw, partii, źródła zakupu i szczęścia. Dziś dawne opakowania herbaty Popularnej, Madras, Gruzińskiej, Yunnan czy Ulung są dla wielu osób sentymentalną pamiątką po zupełnie innym świecie.

Herbata w PRL – codzienny napój w czasach niedoborów

W PRL herbata nie była produktem tak oczywistym jak dziś. Obecnie możemy wybierać między herbatą czarną, zieloną, białą, oolong, pu-erh, matchą, herbatami z konkretnych regionów i plantacji. Wtedy wybór był znacznie mniejszy, a na półkach pojawiały się przede wszystkim podstawowe mieszanki, często przeciętnej jakości.

Nie oznacza to jednak, że herbata nie była ważna. Wręcz przeciwnie — była jednym z podstawowych ciepłych napojów w domu, w zakładach pracy, szkołach i urzędach. Pito ją mocną, słabą, z cukrem, z cytryną, czasem z domowym sokiem. Bardzo często była to po prostu herbata zalana wrzątkiem bez większego zastanawiania się nad temperaturą, czasem parzenia czy jakością liści.

Reglamentacja, import i dostępność herbaty

W czasach PRL wiele produktów podlegało ograniczeniom, a import był kontrolowany centralnie. Herbata trafiała do Polski różnymi kanałami, między innymi z Chin, Indii, Gruzji i innych kierunków związanych z ówczesnym handlem zagranicznym. Nie był to jednak rynek wolnego wyboru, w którym klient mógł przebierać między dziesiątkami stylów i producentów.

Kawa była jeszcze większym symbolem niedoboru, ale herbata również nie zawsze była dostępna w dobrej jakości. Dla wielu osób liczyło się po prostu to, że udało się ją kupić. Lepsze herbaty można było zdobyć w sklepach dewizowych, takich jak Pewex, albo dzięki znajomym i rodzinie przywożącym produkty z zagranicy.

POSTI, Społem i Pewex – skąd brała się herbata?

Z herbatą w PRL kojarzą się między innymi nazwy POSTI i Społem. POSTI odpowiadało za obrót importowanymi produktami spożywczymi, a Społem było jednym z ważnych elementów handlu detalicznego tamtego okresu. To właśnie takie struktury decydowały o tym, jakie produkty trafiały do sklepów i w jakich opakowaniach widzieli je klienci.

Osobną kategorią były sklepy Pewex, w których za waluty wymienialne można było kupić produkty niedostępne albo trudniej dostępne w zwykłych sklepach. Dla wielu osób herbata z Pewexu miała status czegoś lepszego, bardziej zachodniego, bardziej eleganckiego albo po prostu innego niż codzienna herbata z osiedlowego sklepu.

Popularne herbaty z PRL

W porównaniu z dzisiejszą ofertą wybór herbat w PRL był bardzo skromny. Na półkach pojawiały się przede wszystkim herbaty czarne i mieszanki codzienne. Nazwy takie jak Madras, Popularna, Gruzińska, Yunnan czy Ulung wielu osobom do dziś kojarzą się z dawnym stylem picia herbaty.

Herbata Madras

Herbata Madras nawiązywała nazwą do indyjskiego Madrasu, czyli dzisiejszego Chennai. W świadomości wielu osób była to herbata czarna, bardziej klasyczna i kojarząca się z Indiami. Nie należy jej jednak porównywać wprost z dzisiejszymi herbatami speciality z konkretnych ogrodów, regionów i zbiorów.

Dla przeciętnego konsumenta w PRL ważniejsze było to, że herbata dawała mocny, ciemny napar i nadawała się do codziennego picia. Szczegóły pochodzenia, zbioru czy profilu sensorycznego nie były wtedy tak istotne jak dziś.

Herbata Popularna

Herbata Popularna była symbolem codzienności. Sama nazwa mówiła wiele: miała być zwykła, dostępna i przeznaczona do masowego picia. Nie była produktem premium, nie udawała luksusu i nie kojarzyła się z wyszukaną kulturą herbacianą.

W wielu domach była po prostu „herbatą”. Zaparzaną w szklance, często mocno osładzaną, czasem podawaną z plasterkiem cytryny. Dziś może budzić sentyment, ale smakowo trudno porównywać ją z dobrej jakości herbatami liściastymi dostępnymi obecnie.

Herbata Gruzińska

Herbata Gruzińska to jedna z najbardziej charakterystycznych herbacianych nazw z czasów PRL. Gruzja była ważnym obszarem produkcji herbaty w ZSRR, a jej produkty trafiały również do Polski. Wspomnienia o tej herbacie bywają bardzo różne: od nostalgicznych po zdecydowanie krytyczne.

Wiele osób pamięta ją jako herbatę nierówną, czasem pylistą, cierpką i daleką od ideału. Krążyły też złośliwe anegdoty o domieszkach, starych liściach czy bardzo niskiej jakości surowcu. Warto traktować je raczej jako element herbacianego folkloru PRL niż precyzyjny opis każdej partii tej herbaty.

Herbata Yunnan

Yunnan to nazwa, która dziś kojarzy się z wieloma cenionymi herbatami z Chin, szczególnie z czarnymi herbatami typu Dian Hong oraz z herbatami pu-erh. W PRL herbata Yunnan również funkcjonowała jako produkt z Chin, ale jej jakość niekoniecznie odpowiadała temu, co dziś rozumiemy przez dobrą herbatę z tego regionu.

Dla wielu osób była jednak ciekawsza niż najprostsze mieszanki codzienne. Sama nazwa brzmiała bardziej egzotycznie i sugerowała kontakt z prawdziwą chińską herbatą, nawet jeśli realia handlu i jakości były zupełnie inne niż obecnie.

Herbata Ulung

Herbata Ulung to jedna z bardziej intrygujących nazw z dawnych opakowań. Może kojarzyć się ze słowem oolong, czyli herbatą turkusową, częściowo utlenianą. W praktyce jednak PRL-owski Ulung nie musiał odpowiadać temu, co dziś rozumiemy jako dobrej jakości oolong.

Dzisiaj oolongi kojarzą się z bogatym światem herbat kwiatowych, prażonych, mineralnych, owocowych i mlecznych. Dawny Ulung był raczej produktem swojej epoki: tajemniczą nazwą na półce, której znaczenie i smak nie zawsze były jasne dla przeciętnego konsumenta.

Jak parzono herbatę w PRL?

Parzenie herbaty w PRL zwykle było proste i dalekie od dzisiejszych poradników o temperaturze wody, gramaturze suszu i czasie ekstrakcji. Najczęściej liczyło się to, żeby herbata była gorąca, mocna i gotowa do picia. W wielu domach parzono ją bezpośrednio w szklance albo przygotowywano mocniejszą esencję do rozcieńczania.

Dwa najbardziej charakterystyczne sposoby to styl samowarowy oraz tak zwana plujka. Oba dobrze pokazują, jak praktyczne i oszczędne było podejście do herbaty w tamtych czasach.

Styl samowarowy – esencja i rozcieńczanie

Styl samowarowy polegał na przygotowaniu bardzo mocnej esencji herbacianej, którą później rozcieńczało się gorącą wodą. Taki sposób był wygodny, szczególnie wtedy, gdy trzeba było podać herbatę większej liczbie osób albo utrzymać gotowy napar przez dłuższy czas.

Na opakowaniach herbaty można było znaleźć zalecenia podobne do tej metody. Esencja pozwalała lepiej kontrolować moc napoju: jedni dolewali jej więcej, inni mniej. W praktyce jednak smak zależał głównie od jakości suszu i tego, jak długo esencja stała po zaparzeniu.

Plujka – najbardziej codzienny sposób parzenia

Plujka to chyba najbardziej rozpoznawalny sposób picia herbaty z PRL. Do szklanki wsypywano susz, zalewano wrzątkiem i pito napar bez oddzielania liści. Jeśli fusy pływały po powierzchni albo dostawały się do ust, trzeba było je po prostu omijać albo wypluwać — stąd potoczna nazwa.

Dziś taki sposób parzenia może wydawać się niewygodny, ale miał swoje praktyczne uzasadnienie. Nie wymagał zaparzacza, dzbanka ani sitka. Wystarczyła szklanka, wrzątek i herbata. W wielu domach i miejscach pracy był to najszybszy sposób przygotowania napoju.

Szklanka w koszyczku, cukier i cytryna

Herbata z PRL to nie tylko sam susz, ale też cały zestaw skojarzeń: szklanka w metalowym koszyczku, łyżeczka, cukiernica, plasterek cytryny i talerzyk z ciastkiem. Taki sposób podawania miał swój charakter i do dziś działa na wyobraźnię.

Cukier i cytryna pomagały przykryć cierpkość, gorycz albo płaski smak słabszej herbaty. Mocna, długo parzona plujka często potrzebowała dodatków, aby stała się przyjemniejsza. Dlatego herbata z cytryną i cukrem była tak naturalnym wyborem dla wielu osób.

Dlaczego herbata z PRL smakowała inaczej?

Smak herbaty z PRL wynikał z kilku rzeczy: ograniczonego wyboru, jakości surowca, sposobu przechowywania, długości transportu i metody parzenia. Jeśli herbata była długo magazynowana, pylista albo zaparzana wrzątkiem bez oddzielenia fusów, trudno było oczekiwać subtelnego aromatu.

Współczesna kultura herbaciana jest zupełnie inna. Dziś zwracamy uwagę na kraj pochodzenia, region, ogród, zbiór, kultywar, stopień utlenienia, temperaturę wody i sposób przechowywania. W PRL najważniejsze było często to, że herbata w ogóle była dostępna.

Herbaty z PRL dzisiaj – sentyment i kolekcjonerstwo

Dziś dawne herbaty z PRL są przede wszystkim ciekawostką historyczną i obiektem sentymentu. Na aukcjach internetowych, targach staroci i w prywatnych kolekcjach można znaleźć stare opakowania, puszki, etykiety i czasem nawet nieotwarte paczki herbaty.

Nie chodzi jednak o to, żeby pić kilkudziesięcioletnią herbatę. Jej wartość jest raczej wspomnieniowa i kolekcjonerska. Opakowania przypominają o czasach, w których herbata była produktem zwyczajnym, a jednocześnie nie tak łatwym do zdobycia jak dziś.

Herbata w PRL a herbata dzisiaj

Porównanie herbaty z PRL z dzisiejszą ofertą pokazuje ogromną zmianę. Obecnie możemy kupić herbaty z konkretnych regionów Chin, Japonii, Indii, Tajwanu, Nepalu, Korei czy Gruzji. Możemy wybierać między herbatą czarną, zieloną, białą, żółtą, oolong, pu-erh, matchą i yerba mate. Możemy też dobrać sposób parzenia do konkretnego suszu.

Dawniej wybór był ograniczony, a jakość nierówna. Mimo to herbata miała swoje stałe miejsce w codzienności. Była napojem rozmów, wizyt, pracy, kolejek, biur, szkół i domowych kuchni. Dlatego nawet jeśli smak dawnych herbat nie zawsze zachwycał, wspomnienie o nich wciąż ma swój urok.

FAQ: herbata w PRL

Jakie herbaty pito w PRL?

W PRL pito między innymi herbatę Popularną, Madras, Gruzińską, Yunnan i Ulung. Były to głównie herbaty czarne albo mieszanki codzienne, często o bardzo nierównej jakości.

Co to była herbata Popularna?

Herbata Popularna była prostą, masową herbatą codzienną. Kojarzyła się z podstawowym produktem do zwykłego picia, a nie z herbatą wysokiej jakości.

Czym była plujka?

Plujka to potoczna nazwa herbaty parzonej bezpośrednio w szklance, bez oddzielania fusów. Liście pływały w naparze, więc podczas picia trzeba było je omijać albo wypluwać.

Jak parzono herbatę w PRL?

Najczęściej zalewano susz wrzątkiem bezpośrednio w szklance albo przygotowywano mocną esencję, którą rozcieńczano gorącą wodą. Popularne były też szklanki w metalowych koszyczkach.

Czy herbata Gruzińska była dobra?

Opinie o herbacie Gruzińskiej były różne, ale często wspomina się ją jako produkt nierówny jakościowo. Dla wielu osób była bardziej symbolem epoki niż przykładem dobrej herbaty.

Czy herbaty z PRL można dziś kupić?

Czasem można znaleźć stare opakowania lub nieotwarte paczki na aukcjach i targach staroci. Mają one raczej wartość kolekcjonerską i sentymentalną niż użytkową.

Czy warto pić starą herbatę z PRL?

Nie. Kilkudziesięcioletnia herbata nie nadaje się do normalnego picia. Może być ciekawostką kolekcjonerską, ale lepiej traktować ją jako pamiątkę, a nie produkt spożywczy.